Obrázky na stránke
PDF

riositas superstitiosa, id est, religio, et superstitio, A quæ prava perversaque cura falsis diis impenditur. Sed quam putas ob caussam ab illo constituta est? Consule Livium (Liv. lib. I, § 19 et seqq.), Eutropium (Eutrop. lib. I Breviar., pag. 64), aliosque R0manæ historiæ scriptores, tibique respondebunt: ut efferatos , ac militares Romanorum animos, metu religionis ac deorum contineret, perpoliretque. Quinam vero, amabo te, erant primi illi Romanæ religionis ritus? Nondum, ait Auctor noster, aut simulacris, aut templis res divina apud Romanos constabat, quemndmodum alibi explicavimus, ubi templorum simulacrorumque investigavimus originem (Tertulliam. Apologet., cap, 450, pag. 27 et scqq. et lib. I ad Nation., cap. 17, pag. 585, Tom. 1. Apparat. lib. III, dissertat. 1, cap. 7 et 8, pag. 717 et seqq.). Tum etiam nulla, sicut ille pergit (Ibid., pag. 28), Capitolia certantia cælo, id est, nondum constructum fuerat templum Capitolinum, adeo superbum, ut suum ad coelos usque culmen attollere videretur. Neque putaveris hanc esse animi in ethnicos nimium infensi exaggerationem. Nam Martialis, et ipse ethnicus, eadem his versibus cecinit :

Nec capitolini summum penetrale Tonantis, Quæque nilent coelo proxima templa suo.

(Martial., lib. ii, Epigram. §1.) Silius quoque Italicus :

Illa etiam qua prisca fides stat regia nobis,
Aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe,
Et tanget hostrò templorum culmina cœlo.

(Sil. lib. III, v. 620.]

Plura in Alexandri Donati aliorumque de urbe C Roma libris tradita, si velis, facile invenies (Donat. lib. II. de Urbe Roma, cap. 4. et seqq.).

Ubi ergo, rogabit aliquis, res divina tunc agebatur? Temeraria, inquit Tertullianus, de cespite - altaria (Tertullian. Apologet., cap. 25. p. 420 et lib. II ad Nation. cap. 17), sive repente, subito ac fortuito casu exstructa, sicut ex Cicerone (Cicer., lib. II de natur. deor., pag. 2?8, lin. 12) et Apuleio (Apulei. lib. de Deo Socrat. init.) discere est. Wasa vero quibus ministrabatur sordida erant, ait Auctor noster, et adhuc samia, seu luto cretaque molli tum fabricata, de quibus alibi diximus (Dissertat. in Lactant. cap. 30, art. 2).

Adjecit Tertullianus (Tertullian., loc. cit.): Et nidor ex illis, uti in utroque illius, cum Apologetico, tum ad Nationes secundo libro legimus : in nostris autem codicibus manuscriptis ex duobus his verbis unum, sicuti sæpius factum est, scriptumque exillis. Atque inde forsan Rigaltius corrigi voluil exilis, haud prorsus infelici conjectura, cujus tamen aliquam saltem rationem reddere debebat. Confirmari auten1 inde potest, quia ibidem Tertullianus asseverat, pauperes tum fuisse Romanæ religionis ritus. Sed duo hæc verba ex illis ad vasa samia , quibus subnectuntur, referri quoque possunt. Nihil ergo de hac varia lectione definire audemus.

Caeterum quia Numæ tempore nulla apud Romapos erant deorum simulacra; imo vero, quia ea fieri

[ocr errors]
[ocr errors]

ille, ut alibi ostendimus (tom. 1. Apparat. pag. 733. et 1227 et seqq.), prohibueral; inde Tertullianus intulit : Et Deus ipse nusquam. Persuasum siquidem, uti capite sequenti videbimus, omnino habuisse videtur eam per gentilium animos pervasisse opinionem, non alios esse deos quam illorum simulacra, vel ipsorum in eis residere divinitatem. £ Vides ergo quam recte ex dictis concludat : Ergo nom ante religiosi Romani, quam magni, ideoque non ob hoc magni, quia religiosi (Tertullian. Apologet. cap. 25, pag. 430). Fundatum quippe et stabilitum fuit illorum imperium, priusquam aut deos haberent, aut eos saltem tot superstitiosis ritibus, atque inani tot cæremoniarum pompa colerent et adorarent. At certe tam ad illud imperium propagandum, quam jacienda ejus fuudameuta pari profecto deorum ope ac subsidio indigebant, quod tamen nunquam habuisse manifestum est. Sed aliis adhuc rationibus id ab illo evidentissime demonstratur, quæ a nobis examinandæ Sunl.

ARTICULUS IIl.

Non magis datum aut propagatum ab ullis gentilium diis imperium Romanorum, quam Babyloniorum, Medorum, AEgypliorum, Assyriorum, Amazonum, et Judæorum, qui ante eosdem Romanos regnaverunt : horum impietate et sacrilegiis propagatos imperii sui

» fines : ac nullis plane miraculis, divinationibus, ora

i culis probari posse ullos existere horum aliorumque gentilium deos.

Certum quidem est, quod et ipsi Romani palam falebantur, terrena regna ab aliquo institui, dari et dispensari, At ea potestas penes eum duntaxat s0lum esse potest, qui omnia creavit. Nulli itaque Romanorum dii regnum aliquod cultoribus suis aut aliis unquam dederunt. Et certe ante illorum Pontifices, Quindecim viros, Salios, Lupercos, Westales, de quibus nos alibi, et ante omnes romanorum deoruin ministros, imo antequaum ulli dii Romæ colerentur, instituta fuerant Babyloniorum, Medorum, Ægyptiorum, Assyriorum, et Amazonum regna, maguaque, uti nemo nescit, potestate et gloria florebant (Tertullian. Apologet., cap. 26, pag. 432; et lib. II ad Nation., cap. 27, p. 585). Constat ergo has nationes nec a Romanorum diis, nec ab his quos ipsi colebant, accepisse regnandi potestatem : non a suis quidem, qui eos, a quibus summo in honore habebantur, defendi non potuerunt; neque a Romanorum diis, qui nondum ficti erant, et a quibus eorum imperium eversum fuisse Romani opinabantur. Jam vero vidimus (Dissertat. in Minut., cap. 18, art. 4 et 5), quoinodo Minutius Felix hoc argumenlo adversus elhnicos pugnaverit.

Sed ut quibusdam exemplis manifestius id fiat, urget Tertullianus : Cur Athenas a Xerxe Minerva non defendit, vel cur Delphos de manu Pyrrhi Apollo non eruit (Tertul., t. Il ad Nation., loc. cit.)? Nullus enim plane ethnicorum deus neque Romæ, neque ullibi, tanlo honore divino ornatus est, quanto Minerva

Athenis, ubi exstabat insigne illius motumque omni- A legendum decernas, fatendum est nibil posse fingi

bus simulacrum. Neque majori cultu ullus Deus honestatus est, quam Apollo Delphis, ubi oracula, toto terrarum orbe celebrata, fundere credebatur. Werumtamen nec iste Delphos, nee illa Athenas ab ffiosiium suorum armis tuta reddidere. Quomodo ergo dii vel I eregrini, vel patrii, dilatare Romani imperii fines valel)ant ? Numquid aliis diis potentiores erant ? Sed verus Deus debet esse omnipotens, atque idcirco unus tantum esse potest, qui regna tribuit, et dispeiisat. * Age vero, instantemque Tertullianum subsequamur (Idem, Apologet. cap. 26, p. 452). Judæi, inquit, suos habuerunt reges, quos etiam nunc habereut, nisi horrendo Christi parricidio suas eruentassent mamus. Atqui hi ipsi penitus conteinpserunt I{omanorum deos. Non illi ergo in hos deos pietate regnum suum meruerunt. Itomani vero, cum his deorum su0rum hostibus icto foedere, honoraverunt ipsorum Deum coesis victimis, ac templum donis et muneribus. At quibus, oro te, oculis dii illi facta a Romanis haec vero Deo, eorumque adversario, foedera, sacrificia et dona intueri poterant ? Nonne illorum iram potius, quam propensum ad augendos romani imperii fines animum, accentlere debuerunt ? , Præterea certo certius est regna ab Iiominibus occupari, invadique armis et victoriis (Ibid., cap. 25, pag. 451). Atqui h; c fieri nequeunt, nisi eversis plerumque urbibus, ac proinde pari templorum ac moeniuin strage, eadem sacerdotum c;vde atque civium, ac rerum sacrarum profanarumque communi erep- C tione ac præda : Tot igitur, ait Tertullianus (Ibid.), sacrilegia l{omanorum quot tropæa, ex sacris profanisque captarum urbium spoliis Romam asportata : tot de diis, qui patriam suam et urbes, in quibus colebantur, tutari non potuerunt, quot de gentibus triumplii. Tot manubiae, quot manent adhuc Itomæ simulacra caplivorum deorum. Manubiarum autem nomen, de quo nos alibi (Dissertat. in Minut., c. 16, art. 2; et in Lactant., c. 31, art. 4), a Tertulliano ibi accipi videtur pro spoliis, quæ l{omani ex captis urbibus secum lioniam detulerunt. Praecipua vero erant deorum simulacra, quæ in templis solebant collocari, ac deinceps adorari. Romanorum ergo imperium accrevit non quidem ulla ipsorum iu deos pietate et religione, sed impietate, sceleribus et sacrilegiis. Qua ergo ratione dii illi, pergit Auctor noster, ab hostibus suis Itomanis sustinent adorari, et illis imperium sine fine dederunt, quorum magis injurias, quam adorationes remunerusse debuerant ? In nostris manuscriptis codicibus ac variis editionibus, praesertim antiquioribus habetur adolationes, sive adulationes, quemadmodum differenter ab aliis scriptum occurrit. Quidam tamen maluerunt adorationes, ut hoc noinem superiori verbo adorari respondeat. Quid vero, si Tertullianus significare voluerit deos non potuisse patienter ferre adu!ationes, seu vana cultus eorum blandimenta, qui tum eis adulabantur, cum impielate et sacrilegiis omnia vastabant? At quocunque modo

[ocr errors]

absurdius, quam Romanos sua in deos pietate auxisse imperii sui fines, quos bellis victoriisque, atque idcirco non sine eorumdem deorum injuria atque contumelia, propagaverant. Quæ porro hucusque exposuimus Tertulliani adversus I{omanorum deos argumenta, plerisque iisdem Minutius Felix, quemadmodum in prima nostra dissertatione ostendimus (Dissertat. in Minut. Octav. cap. 16, art. 2 et3), fictam eorumdem nuiuinum divinitatem funditus evertit. Urgebant tamen Romani cæterique omnes cuhnici veros esse deos suos, qui stupendis signis, miraculis, pr;edictionibus, oraculis, divinationibus, ac factis quibusdam, quæ cunctas creaturarum vires superare

B videbantur, suam divinitalem et omiiipotentiam saepe nisi falsa imago esse potest? Nunquam ergo magna A planumque fecimus quam vesana et absurda sit h;rc

sæpius comprobaverant. Et hæc certe quae extra solitum maturæ ordinem aeta esse opinabantur, illorum oculos et menlem sic fascinaverant, ut persuasum omnino habuerint ea soli deorum potestati esse tribuenda. Verum Tertullianus oslendit lianc argumenlatiouem ab iis tantum proferri et urgeri, qui veram ignorabant effectuum illorum caussam. Semotis quippe inanibus præjudiciis, aguoscere potuerunl ea oinnia facta fuisse dæmonum agilitate maxima, malis arlibus, dolis, fraudibus ac præstigiis, quibus lii mendaces impurique spiritus incautis hominibus plane illudehant. liuc etiam accedit, quo'l ethnici inficias ire nequibant plura extraordinariis deorum, uti putabant,

suorum factis similia ab hominibus magiae deditis,

eorumdem dæmonum dolis ac fraudibus edita fuisse. Quis ergo, nisi insaniat, hos idcirco veros deos esse

dixerit? Quæ porro ac quanti pònderis sint haec ar

gumenta, quibus Tertullianus illud probavit (Supr. cap. 8, art. 5 et seqq.), superius enucleare ac patefacere contendiimus. In superioribus etiam disseruationibus hæc et alia adhuc plura explanavimus (Dissertat. in Minut. 0ctav., cap 16, art. { et seqq. et Dissert. in Arnob., cap. i8, art. f et seqq. et Uissert. in Lactant., cap. 52, art. 4), quibus alii nostræ religionis assert0tores ac vindices illam gentilium opinionem et argumentalionem radicitus excusserunt. CAPUT XXIX. De deorum imaginibus, statuis et simulacris.

ARTICULUS PR1MUS.

Quibus argumentis Tertullianus demonstret colenda nom esse deorum simulacra, quæ nulla ante Numam Pompilium, ac longo deinceps tempore, Romæ fuerunt ; quæ ex eadem materia ac vilia vascula facta erant; quæ ridicula consecratione fatum mutaverant suuin ; quæ artificibus fabricata, variis contumeliis a bestiis hominibusque afficiebantur : ac quam absurde bestiæ Libero, Cybele, el Cœlesli applicatæ sint.

Cum satis superque demonstratum sit falsos nullosque esse gentilium deos, inde necessario sequiuur vana, ac nullo penitus honore digna esse illorum simulacra, statuas et imagines. Quæ enim falsi dei, sine impietate colitur et adoratur. Tertullianus tamen hunc ethnicorum errorem peculiaribus- quibusdam explodit expugnatque rationibus, quæ nunc a nobis explicandæ sunt.

Jam vero illum audivimus dicentem nulla Rom;e, regnante Numa Pompilio, et ante illius aetatem facta fuisse simulacra aut imagines deorum (Cap. super., art. 1). Etenim nondum, inquit, tunc ingenia græcorum atque Tuscorum fingendis simulacris Urbem inundaverant (Tertullian. Apologet., cap. 25, p. 450). lbi vero alludere videtur ad Taliani, sicut alibi animadvertimus (tom. 1 Apparat. pag. 543), et aliorum opinionem, qui Tuscos artis figlinæ, simulacrorumque ex creta et argilla fingendorum inventores fuisse

ethnicorum opinio. Quæ enimvero major infamia esse potest quam divino honore prosequi deos, qui metallis, inquit Tertullianus, censentur (Tertuliam. Apologet., cap. 12, pag. 359): subaudiendum haud dubie orti et facti ? Juvenalis namque eodem sensu hoc verbum censeri adhibuit, ubi canebat : §temmata quid faciunt? quid prodest, Pantice, longo | Sanguine cénseri? T * *^''° : (Juvenal. Satir. 8, v. 1.) Ad haec vero, ut haec deorum simulacra ex metallis fierent, ab imperatoris, qui horum erat dominus, pendebat arbitrio (Tertullian., Apologet. cap. 29, P. 439). Pro illius ergo nutu ac vóluniáte dii illi fie

existimabant. Neque hæc tamen deorum simulacra B bant, vel rejiciebantur. Quantis insuper contumeliis ab cap. 12, p. 359), id est, illorum currui, quo vehi fin- A qui rectæ rationis lumini, sole meridiano clarius ful

Romam asportata sunt, statim atque Numa Pompilius mortuus est. Romani siquidem, ut laudatus ab Augustino Warto, et Clemens Alexandrinus testantur, deos suos per centum septuaginta et amplius annos sine simulacris coluerunt. Sed de his in citato jam Apparatus nostri tomo disputavimus (ibid.), ibique preterea ostendiinus Numam vetuisse, ne ullum simu. lacrum ullave imago fieret.

Per totum itaque illud tempus, quo Romani his caruerunt: Deus, ait Tertullianus, ipse nusquam (Tertullian. Apologet., cap. 25, p. 430). Curergo, nisi quia ethnici in animum induxerant deorum simulacra reipsa suos esse deos? Et vero Clemens Alexandri. ' nus, a nobis etiam alibi laudatus (tom. I Apparat., pag. 734), haud dubitanter asseverat posterioribus - illis temporibus fictos ab ethnicis deos, quos adora. l)ant. Quamobrem Tertullianus alibi dixerat deos ab iisdem ethnicis æstimari a templis, ubi simulacra eorum posita erant (Tertullian., Apologet., cap. 10, p. 350 et cap. 25, pag. 427). Alibi vero eadem deo. rum simulacra, quæ Romani, ut antea dicebamus, Romam in triumphi pompam deferebant, captivos deos appellat. Sed supervacuum est hoc pluribus probari quod ab illo ubique passim pro certo ponitur, atque mox dicendis manifestius patebit.

Quanta autem cæcitate : Deus verus, inquit ille, ab ethnicis spernitur, eidem profecto deorum statuae adorantur (idem, Apologet., cap. 41, pag. 488). Quid enim in eis deprehendere erat, nisi materias sorores D esse vasculorum instrumentorumque communium, vel ex eisdem vasculis, et instrumentis, quasi fatum consecratione mutantes licentia artis transfigurante? ( Ibid. cap. 12, p. 359). Palam itique pronuntiat simulacrorum materias, sive ligna, et metalla, quibus illa facta erant, eadem fuisse, atque vasculorum et instrumentorum, quæ communi et quandoque vilissimo hominum usui deslinabantur. Fatum itaque ac sortem suam mutaverant, primum quidem arbitrio et libidine artificum a quibus eflicta fuerant, ac deinde ridicula consecratione, qua demum accepta, tanquam veri dii a gentilibus colebantur. Sed haec alibi fusius prosecuti sumus (Dissertat. in Arnob., cap. 19, art. 4),

TentUli.iANi I.

artificibus finguntur fabricanturque? Primum cruci, ait Tertullianus (Ibid., cap. 12, p. 339), ac stipiti superStruuntur, asciis deinde dolantur, et secantur runcinis, sive serris majoribus, et scabinis, id est, Iiinis perpoliuntur. Quid vero, quod ante plumbum, addit ille, glutinum, et gomphos, græce '/όμpovs, sive clavos, quibus compinguntur, sinecapite sunt dii?(Varr. Lib. VI de Ling. latin., pag. 54.) Nonne autem his verbis significat simulacri caput separatim factum, impositumque postea ejus corpori, clavisque illi affixum. Sed hasce ignominias, ut ille ait (Tertullian., loc. cit., p. 339), hi præstantes dii sive siinulacra, mullo vitæ flatu animata, non sentiunt. Statuae enimvero et frigidæ imagines mortuorum hominum simillimæ, sicut fabricationis suæ dedecore non tanguntur, ita nec adorantium cultu et obsequio. Huc accedit • quod istam simulacrorum stupiditatem, milvi, inquit, mures et araneæ intelligunt (1bid.), cum impune in his statuis nidificant, easque suis coinquinant stercoribus. Facilius vero illam intelligebaiit fures, aliique homines impii, a quorum rapinis et contumeliis nunquam sine cæsareorum militum excubiis hoc simulacra tuta esse poterant. Sed istæc in superioribus nostris dissertationibus enucleavimus (Dissertat. in Minut., cap. 21, art. 1, et in Arnob., cap. 22, art. 3, et in Lactant. cap. 55, art. 5). Contra vero clamitabant ethnici impias esse has voces et convicia sacrilega : Sed infrendite, ait eis auctor noster, et inspumate, quantum voliieritis, nihil sane hi clamores vobis proderunt. Audisiis olim, aliquando Senecam aliquem, cui refragari nequitis, pluribus et amarioribus verbis de vestra superstitione perorantem (Tertullian. Apologet., cap. 12, p. 359). Quae vero sint hæc Senecæ verba indicavimus in alia nOStra dissertatione, ubi et hunc Tertulliani locum, cilavimus (Dissertat. in Lactant., cap. 35, art. 3).Quamvis autem Seneca tacuisset, non minus validum est auctori, nostri argumentum, contra quod gentiles rabioso quidem inspumare, sed ejus vim infringere nequibant. Quis igitur non deplorabit cæcam illorum impieta. tem, qui ut major diis suis, seu simulacris hal)orou.,. veneratio : Bestias, inquit Tertullianis, Libero, et Cybele, et Cælesti applicabant (Tertullian., Apologet., (Trente-siae).

gebantur ? Currus enim Liberi trahebatur tigribus quemadmodum ab 0vidio (0vid., Metamorph., fub. ult., et lib. de Arte amandi. v. 560), aliisque pluribus discere est. Quamobrem satis erit hæc citasse Virgilii carmina: Nec, qui pampineis yictorjuga flectit habenis Liber, agens celso Nysae de vertice tigres. (Virgil., lib. vi Æneid., v. 779.) Cyheles vero currum vehebant leones, sicuti canit Lucretius : Hanc veteres Graium docti cecinere poetæ Sedibus in curru bijugos agitare leones,

Aeris in spatio magnam pendere docentes Tellurem, neque posse in terra sistere terram.

(Lucret., lib. II, v. 600 et seqq.)

Diodorus vero Siculus scribit hujus deæ simulacro idcirco admotos leones et pardales, quia ab his nutrita ferebatur (Diodor. lib. Ill Biblioth., pag. 155).

Tertia porro dea, cujus currui junctæ erant bestiæ, a Tertulliano vocatur Cælestis, uti in codicibus nostris scriptum, in quibusdam vero aliis Cereri legitur. At hæc quidem vocabatur Cœlestis, ejusque currus vehebatur anguibus, queinadmojum his Ovidius confirmai versibus:

Geminos dea fertilis angues

[ocr errors]
[blocks in formation]

genti, oculos ultro claudentes, mira pervicacia imagines, statuas, simulacra falsorum deorum retinenda colendaque esse contendebant. Pro ratione enim, inquit ille, insulsa duntaxat erat illa vociferatio : fHæc, nobis dii sunt (Tertullian., Apologet., cap. 15, p. 544). Verum mera verba erant, quibus ipsi suomet judicio plane condemnabantur. I)iffiteri quippe non poterant nullum, sine senatus approbatione, ut supra vidimus (cap. 18, art. 9), demm potuisse muncupari et honorari.Verumtamen in ethnici cujuslibet potestate situm fuit quem voluisset, deum, sive quodcumque sibi placuisset, dei simulacrum aut eligere aut reprobare. Susceptum itaque ab aliquo deum alius pro libito asperna|)atur. At illud sime reprobali injuria fieri non poterat,

B aut, ut ipse Tertullianus eos compellando (loquitur :

Cum alii alios colitis, utique quos non colitis, offenditis. Prælatio unius sine alterius contumelia non-potest procedere (Tertullian., loc. cit.). Quidam autem putant Augustinum ad hæc verba respexisse, ubi totam illam argumentationem improhat, sicque refellit : Non dico quod facetius ait Tertullianus, fortasse quam verius: Si dii seliguntur, ut bulbi, utique cæteri reprobi judicantur. Non hoc dico. Video enim etiam ex selectis seligi aliquos ad aliquod nuajus et præstantius, sicut in militia, cum tyrones electi fuerint, ex his quoque eliguntur ad opus aliquod majus arf/lorum..... Non opus est multa percurrere, cum res in aperto sit. Quamobrem non ex hoc quod dii ex multis quidam selecti sunt, vel is, qui scripsit, vel eorum culto

C res, vel dii ipsi tituperandi sunt: sed advertendum potius

quinam isti sint, et ad quam rem selecti videantur (August., lib. VII de Civit., cap. 1, pag. 162). Verum responderi forsitan poterit ibi Augustinum de diis ethnicorum selectis. Tertullianum vero de quorumlibet deorum simulacris citato loco disputare. Sed objicient, alii ellimicos, sicut diximus, credidisse haec ipsa simulacra suos esse deos. Ad hæc vero, quamvis de utrisque non eodem semper modo loquerentur, non minoris tamen roboris videtur Augustini in Tertullianum argumentatio. Verum negari non potest longe majus esse illius pondus, si Augustinus ad ea respexerit, quæ Auctor noster in libris ad Nationes, contra Warronis de ipsismet diis selectis sententiam fusius disputavit ( Tertull., lib. II ad Nat., cap. 9 ), atque ad

D haec potissimum ejus verba : Si certos ethnici deos

habebant,contenti esse debuerunt, nec electos desiderare. In quo etiam irreligiosi deprehenduntur. Si enim dii, ut vultis seliguntur; qui non seliguntur, reprobi pronuntiantur (Ibid.). Nonnullis autem ita persuasum fuit hunc locum ab Augustino notari, ut eum secuti, in hoc textu pro verbo vultis nomen bulbi audacter reposuerint. Contra tamen instabit aliquis Tertullianum, etsi in Apologetico de deorum simulacris disserat, ex illis nihilominus, quæ ethnici deos esse opinabantur, eamdem atque in libro ad Nationes de diis ipsis selectis hanc intulisse conclusionem : Status dei cujusque, in senatus æstimatione pendebat. Deus non eral, quem ho344). Verum is animadvertere debet his verbis non denotari deos selectos, sed quorumvis deorum simulacra, quæ ethnici, uti ille ibidem adjecit, pro libito pignerare,vendere, immutare, frangere poterant. At id sine illorum probro et dedecore nequibat fieri ; atque tunc maxime quando uno reprobato, aliud eligebatur. Nonne etiam dici potest argumenti, inde a Tertulliano ducti, vim in eo positam esse, quod quicumque dii fingunlur, ii aut omnipotentes esse debent, aut nulli dii sunt. At non inter plures omnipotentes, sed bene quidem inter tyrones et milites unus validior, potius quam alter, potest seligi. Cæterum si tota hæc argumentatio infirma plane tibi videatur, aliam ab illo accipe, quam procul dubio majoris ponderis esse fateberis. Constat, inquit, omnia gentilium simulacra, vel quod idem est omnes illorum deos aut domesticos et privatos, aut communes et publicos fuisse. Primi autem: lares, et penates vocal)antur, quos unusquisque domi servatos, ritu peculiari colere solebat (Idem, Apologet., cap. 15, pag. 544, et lib. I ad Nation., cap. 10). De penatibus autem hæc sunl Tibulli carmina :

mo consultus noluisset (1dem, Apologet., cap. 15, pag. A onus deponebatur. Sed priore sensu a Tertulliano

At mihi coulingat patrios celebrare penates, Reddereque antiquo menstrua thura lari.

(Tibull., lib. I, eleg. 5, v. 55.) Addamus, si lubet, et ista a Wirgilio edita : Quinquaginta intus famulæ, quibus ordine longo Cura penum struere, et flaiiìmis adolere penátes. (Virgil., lib. I AEneid., v. 707.) De laribus vero Juvenalis cecinii : 0 parvi nostrique lares, quos thure minuto, Aut farre, aut tenui soleo exornare corona. (Juvenal., satir. 9, sub. fin.) Plura autem de utrisque saepius stricto solutoque sermone ab ethnicis decantata huc congerere nihil necesse est. Verum ea fuit eorumdem gentilium mentis inconstantia, isque impius deorum suorum contemptus, ut quos diu coluerant, domesticam, inquit Tertullianus, in ipsos exercerent potestatem pignerando, venditando, demutando, aliquando in cacabulum de Saturno, in trullam de Minerva (Tertullian. Apologet., cap. 344). Quemadmodum igitur gentiles ex vasibus vilissimo usui, ut antea vidimus, destinatis simulacra, sive deos, ita etiam ex his alia vasa posthæc

acceptum fuisse eo facilius nobis probabitur, quod de vase ad cibos conficiendos ibidem locutus sit. I)e trulla autem et cacabulo aliquid in citata disseruatione diximus. Duas porro ob caussas hi dii, sive simulacra ab ethnicis immutabantur, pignerabantur, et vendebantur. Ac prima quidem erat, inquit Tertullianus, ut quisque deus contritus, atque comtusus est, dum diu colitur (Tertulliam. Apologet., cap. 544). Itaque illum deum, vetustate exesum, aut deformatum rejiciebant, aut commutabant in aliud. Altera caussa erat : Ut quisque deum sanctiorem expertus est domesticam necessitatem. Ita quidem Rigaltius : in Frobeniana vero editione : Et quisque dominum. Melius in aliis editionibus

B et omnibus ineditis exemplaribus nostris : Ut quisque

dominus, illius videlicet dei, et simulacri, sanctiorem expertus est domesticam necessitatem (545). Sed quid, rogabit aliquis, nomen sanctiorem ibi significat? Respondent nonnulli nihil aliud Tertullianum sibi voluisse, nisi hunc deum a paupere illius domino vendi, cui sua necessitas et inopia sibi sanctior, quam deus stmns videbatur. Necessitatem enim sanctiorem vocari putaiit extremam, maximeque urgentem, quemadmodum Livius vocat sanctius ærarium, quod ad ultimos, inquit, casus servabatur ( Liv., lib. XXVII, § 10). Cilari quoque poterat Cicero, qui ad Atticum scripsit decretum fuisse, ut pecumiam de sanctiore arario auferrent (Cicer., lib. VllI, Epist. 20, ad Attic., pag. 284, lin. 5). Verumtamen numquid a scopo is

C penitus aberrabit, qui dixerit illud adjectivum san

ctiorem, non ad nomen mecessitatem, sed deum referri? Nam ethnici quo sanctiorem deum esse opinabantur, eo carioris illum vendebant. Et certe ipse Tertullianus ibidem et in libro ad Nationes : Dii , inquit, qui magis sancti, magis tributarii (Tertullian., lib. 1 ad Natio, cap. 10). Porro autem sive deus, seu potius necessitas ethnicorum lioc sanctioris nomine designetur, illos Tertullianus merito his verbis redarguit: Privatos deos, quos lares, et penates domestica consecratione perhibetis, domestica licentia inculcatis, sive conculcatis, venditando, pignerando pro necessitate ac voluntate (Ibid., pag. 55).

` Neque pluris faciebant deos suos publicos, quos, uti ille prosequitur, æque publico jure fœdabant (Idem,

fingebant, aut ea pignerabant, ant vinditabant. Ex D Apologet., cap. 15, pag. 345, et lib. I ad Nation., loc.

Saturno enim, sive Saturni simulacro formabant aliquando cacabulum, sive minus cacabum, quod teste Varrone, vas erat, ubi cibum coquebant; ab ea cacabum appellarunt (Varr., lib. IV, de Ling. lat., § 27).Trulla vero vas potorium erat, uti ex his patet Horatii versibus:

Qui Veientanum festis potare diebus

Campana solitus trulla.

(Horat. lib. II, satir. 5, v. 143.)

Quod quidem a Juvenale confirmatur ( Juvenal., satir. 5, v. 112). Aliquando tamen videtur ab aliis accipi pro vase, quo ventris , sicut alia in dissertatione ostendimus (Dissertat. in Arnob., cap. ult., art. ultim.),

cit.), imo vero tractabant turpius ac contumeliosius. Nam privatos unusquisque pro arbitrio quidem, sed privatim vendebat; publicos vero publice, ut pote quos habebant in hastario vectigales (Ibid.). Ilastarium autem, si Turnebo credas (Turneb., lib. XXVIII Advers., cap. 5), locus erat, ubi proscriptorum bona venumdabantur. I{igaltius autem ptitat eo nomine significari librum hastarium, seu tabularium et regestum vectigaliorum , quæ sub hasta et voce præconis quinquennio quoque addici redemptoribus solebant. Et certe Auctor noster : Quos in hastarium, inquit, regessistis publicanis sub... tis, omni quinquennio, inter vectigalia vestra proscriptos addicitis (Tertull.,

« PredošláPokračovať »