Obrázky na stránke
PDF
ePub

ARTICULUS III.

compensatio, qure habet locum in offensis in al

terum commissis, sicut et retributio; nisi quod Utrum virtus poenitentiæ sit species justitiæ!. recompensatio est ex parte ejus qui offendit

(utpote cum satisfactione), retributio autem est 1. Ad tertium sic proceditur. Videtur quod ex parte ejus in quem est offensa commissa. cirtus pænitentiæ non sit species justitiæ. Jus- Utrumque autem ad materiam justitice pertititia enim non est virtus Theologica , sed mo- net, quia utrumque est commutatio quædam. ralis , ut in 2 parle paiet? Pænitentia autem Unde manifestum est quod pænitentia, secunvidetur esse virtus Theologica , quia habet dum quod est virtus, est pars justitiæ. ScienDeum pro objecto ; satisfacit enim Deo, cui dum tamen est quod, secundum Philosophum etiam reconciliat peccatorem. Ergo videtur in 5 Ethic. ', dupliciter dicitur justum, scilicet quod penitentia non sit species justitiæ. simpliciter, et secundum quid. Simpliciter qui

2. Præterea, justitia, cum sit virtus mora- dem justum est inier æquales, eo quod justitia lis, consistit in medio. Sed pænitentia non est æqualitas quædam. Quod ipse vocat justum consistit in medio , sed in quodam excessu, se- politicum vel civile, eo quod omnes cives æquacundum illud Hierem. 6: Luctum unigeniti les sunt, quantum ad hoc, quod immediate sunt fac tibi, planctum amarum. Ergo pænitentia sub principe, sicut liberi existentes. Justum aunon est species justitiæ.

tem secundum quid dicitur, quod est inter illos 3. Prelerea, duæ sunt species justitiæ (ut quorum unus est sub potestate alterius , sicut dicitur 5 Ethic.), scilicet distributiva et com- sertus sub domino, filius sub patre, uxor sub mutalita. Sed sub neutra videtur pænitentia tiro. Et talem justum consideratur in pænicontineri ; ergo videtur quod pænitentia non tentis. Unde pænitens recurrit ad Deum cum sit species justitiæ.

emendationis proposito, sicut serous ad domi4. Præterea, super illud Luc. 6: Beati qui num, secundum illud Psal. 122: Sicut oculi sernunc fletis, dicit Gloss. : Ecce prudentia, qua oorum in manibus dominorum eorum, ita oculi ostenditur, quam hec terrena sint misera, et nostri ad Dominum Deum nostrum , donec miquam beala celestia. Sed flere est actus pæni- screatur nostri. Et sicut filius ad patrem, setentiæ. Ergo pænitentia magis est species pru- cundum illud Luc. 15 : Pater, peccati in ceedentiæ, quam justitiæ.

lum, et coram te. Et sicut uxor ad virum, seSed contra est quod Augustinus dicit in lib. cundum illud Hier. 3 : Fornicata es cum amade Penitentia * : Pænitentia est quædam do- toribus multis ; tamen redertere al me, dicit lentis vindicla, semper puniens in se, quod do- Dominus. let commisisse. Sed vindictam facere perlinet Ad primum ergo dicendum, quod ( sicut ad justitiam; unde Tullius in sua Rhetor. 5 po- in 5 Ethic. 2 dicitur) justitia est virtus ad alnit sindicativam unam speciem justitiæ. Ergo terum ; ille autem ad quem est justitia non dividetur quod pænitentia sit species justitiæ. cetur esse materia justitiæ, sed magis res que

Respondeo dicendum, quod (sicut supra dic- distribuuntur del commutantur. Unde et matum est) penitentia non habet quod sit virtus teria pænitentiæ non est Deus, sed actus huspecialis ex hoc solo, quod dolet de malo per- mani, quibus Deus offenditur vel placatur; sed pelrato (ad hoc enim sufficeret charilas), sed ex Deus se habet, sicut ille ad quem est justitia. eo quod pænitens dolet de peccato commisso, in Ex quo patet quod justitia non est virtus quantum est offensa Dei, cum emendationis Theologica , quia non habet Deum pro objecto proposito. Emendatio autem offense contra del materia. aliquem commisse, non fit per solam cessatio- Ad secundum dicendum, quod medium jusnem offense, sed exigitur ulterius quædam re- titiæ est æqualitas, quæ constituitur inter illos, Unde in talibus ille, qui est deficiens, debet peccatum ut offensa Dei est, et intendit defacere quicquid potest. Nec tamen hoc erit suf- structionem ejus, scilicet, quatenus per moficiens simpliciter, sed solum secundum acce- dum recompensationis fieri potest. ptationem superioris. Et hoc significatur per 2. Ex hac etiam parte hujus articuli colligi excessum, qui attribuitur pænitentiæ.

inter quos est justitia, ut dicitur in 5 Ethic. 3. Infra art. 6, corp.; et 4, d. 14, q. 1, a. 1, In quibusdam autem non potest perfecta æquaq. 4, ad 4, et q. 5 per tot., et d. 15, q. 1, a. 1, litas constitui propter alterius excellentiam, g. 3, ad 4.

sicut inter patrem et filium, inter Deum et ho? 1. 2, q. 62, art. 2 et 3.

minem , ut Philosophus dicit in 8 Ethic. 4. 3 C. 4, tom. 5.

+ In lib. de Vera et falsa pænit., cap. 8, I C. 6, tom. 5. a medio, tom. 4.

2 C. 1, non longe a fine, tom. 5. 5 Lib. 2 de Inventione , fol. 4 ante finem, 3 C. 1 et 2, tom. 5. art. præced.

* C. ult., tom. 5.

potest, juxta mentem D. Thoma, poenitenAd tertium dicendum quod, sicut est com- tiam non solum intendere destructionem pecmutatio quædam in beneficiis (cum scilicet, cati, sed etiam dolere de illo, in quantum aliquis pro beneficio recepto gratiam rependit), offensa Dei est emendabilis per recompensaita etiam est commutatio in offensis, cum ali- tionem; et ideo ait, dolere de malo perpetrato, quis pro offensa in alterum commissa , vel in- commune esse charitati cum pænitentia; esse vitus punitur, quod pertinet ad vindicativam tanien proprium pænitentiæ sub illa speciali justitiam; vel voluntarie recompensat emen- ratione. Deinde in hac eadem parte oportet dam, quod pertinet ad pænitentiam, quæ re- advertere D. Thomam non expresse declarare spicit personam peccatoris, sicut justitia vindi. ad quam justitiam pænitentia pertineat, an, cativa personam judicis ; unde manifestum est scilicet, ad commutativam, distributivam aut quod utraque sub justitia commutativa conti- vindicativam; insinuare tamen esse quamnetur.

dam commutativam justitiam, dum ait hanc reAd quartum dicendum , quod pænitentia, compensationem esse commutationem quamlicet sit directe species justitive , comprehendit dam, et in solutione ad 3 id clarius exponit. tamen quodammodo ea quæ pertinent ad omnes Et Cajetanus id bene declarat, et defendit convirtutes. In quantum enim est justitia quæ- tra Scolum, distinguens in penitentia actum dam hominis ad Deum , oportet quod partici- primarium, qui consistit in recompensatione pet ea quæ sunt virtutum Theologicarum, quæ culpæ; et secundarium, qui spectat ad satishabent Deum pro objecto. Unde pænitentia est factionem pro pæna. Indicat vero Cajetanus cum fide passionis Christi, per quam justifica- hunc posteriorem actum pertinere ad dismur a peccatis; et cum spe veniæ, et cum odio tinctam virtutem a poenitentia , nempe ad vitiorum , quod pertinet ad charitatem. In quamdam justitiam vindicativam, quæ etiam quantum vero est virtus moralis, participat est quædam species commutativæ : Nam vinaliquid prudentiæ , quæ est directiva omnium dicativa justitia (inquit) continetur sub commoralium virtutum. Sed ex ipsa ratione justi. mutativa tanquam species sub genere. Quod tiæ non solum habet id, quod justitiæ est, sed vero illi actus pertineant ad distinctas virtuetiam ea quæ sunt temperantiæ et fortitudinis, tes, ex co declarat, quod in priori actu pein quantum, scilicet, ea quæ delectationem cau- nitens tantum se habet ut reus et debitor, sant, ad temperantiam pertinent, vel terrorem solvens, prout potest; in posteriori autem acincutiunt, quem fortitudo moderatur, in com- tu se gerit ut minister judicis, puniens semunionem justitiæ veniunt. Et secundum hoc ipsum ut reum. Verumtamen, ut supra dixi, ad justitiam pertinet et abstinere a delectabi- non oportet multiplicare virtutes; nam cum libus, quod pertinet ad temperantiam ; et susti- hæc vindicta in satisfactionem pænæ sit vonere dura, quod pertinet ad fortitudinem, luntaria, et amicabilis, tota refertur ad ple

niorem recompensationem et destructionem COMMENTARIUS.

culpæ ; et quod in hoc actu se gerat pænitens

aliquo modo ut minister Dei, non refert, quia 1. Respondet D. Thomas poenitentiam esse potest esse minister voluntarie se puniens ex quamdam justitiam hominis ad Deum, quæ virtute penitentiæ. Adde, fortasse etiam inter non est justitia simpliciter, sed secundum homines, justitiam vindicativam, prout servat quid. Hujus assertionis priorem partem opti- æqualitatem commutativæ , non esse distincme colligit ex principio posito in articulo tam a communi virtute justitiæ commutativæ, præcedenti, quod ad pænitentiam spectat do- licet fortasse addere possit imperium justitiæ lere de peccato, ut offensa Dei est, cum animo legalis, de quo alias. recompensandi injuriam in Deum commis

3. Quomodo pænitentia dicatur justitia sesam; quæ est materia justitiæ. Circa quam cundum quid. - Alteram conclusionis parlem rationem solum occurrit advertendum, con- solum probat D. Thomas ex ea conditione firmare hoc loco D. Thomam expositionem justitiæ, quæ est esse ad alterum; nam in hac datam in articulo præcedente circa specialem deficit poenitentia a ratione justitiæ simplicirationem , sub qua pænitentia versatur circa ter, quia est hominis ad Deum ; inter quos,

licet sit personalis distinctio, est tamen quæ- justitiæ vindicativæ, et nihilominus sub comdam conjunctio major et eminentior , quam mutativa contineatur; quod jam declaratum sit in hominibus inter servum et dominum, est. Denique in solutione ad 4 docet quo mofilium et patrem, uxorem et maritum ; quate. do pænitentia connexionem quamdam habeat nus homo totus est sub dominio Dei, et quid- cum aliis virtutibus. quid habet, magis est Dei quam ipsius hominis. Ex qua conjunctione nascitur, ut peni

ARTICULUS IV. tentia deficiat ab exacta ratione justitie, et ideo dicitur esse justitia secundum quid. Ex

Utrum voluntas sit proprie subjectum pæni

tentice 1. quo intelligi potest illam particulam, secundum quid, non minuere in penitentia ratio- 1. Ad quartum sic proceditur. Videtur quod nem virtutis simpliciter, imo nec perfectio- subjectum poenitentiæ non sit proprie voluntas; nem et excellentiam ejus supra justitiam hu- poenitentia enim est tristitiæ species. Sed trismanam, quæ dicitur esse justitia simpliciter; titia est in concupiscibili, sicut et gaudium. nam sine dubio est perfectior virtus, ut ex Ergo penitentia est in concupiscibili. objecto et fine ejus facile constat ; neque 2. Præterea , pænitentia est vindicta quæetiam minuere in illa omnem conditionem dam, sicut Augustinus dicit in lib. de Pejustitiæ , nam illa, quæ est respicere in sua nitentia 2. Sed vindicta videtur ad irascibimateria rationem debiti rigorosi , sine dubio lem pertinere, quia ira est appetitus vindictæ. est exacta in hac justitia, et major quam in Ergo videtur quod pænitentia sit in irascibili. humana justitia ; nam injuria quæ fit Deo, 3. Præterea , præteritum est proprium obmajor est. Minuit ergo illam conditionem ad jectum memoriæ , secundum Philosophum in alterum, quæ ad perfectam et rigorosam jus- lib. de Memoria. Sed pænitentia est de prætetitiam necessaria esse dicitur. De qua condi- rito, ut dictum est. Ergo pænitentia est in metione, aliisque, quæ ad justitiam inter homi- moria sicut in subjecto. nem et Deum pertinere possunt, dixi latius 4. Præterea , nihil agit ubi non est. Sed in primo tomo, disp. 4.

pænitentia excludit peccatum ab omnibus viri4. An vero hæc virtus pænitentiæ deficiat bus animæ. Ergo pænitentia est in qualibet vi a ratione justitiæ, etiam in reddendo æquale, animæ, et non in voluntate tantum. D. Thomas hic non declarat in corpore arti- Sed contra, pænitentia est sacrificium quodculi; attingit vero illud Cajetanus disputans dam secundum illud Psalm. 50: Sacrificium cum Darando et Scoto. Et in summa dicit, in Deo spiritus contribulatus. Sed offerre sacriprimario actu deficere poenitentiam ab hac ficium est actus voluntatis , secundum illud perfectione justitiæ; in secundario vero actu, Psalm. 53: Voluntarie sacrificabo tibi. Ergo qui est satisfacere pro pæna, posse æqualita- poenitentia est in voluntate. tem servare. Quam resolutionem eatenus ve. Respondeo dicendum quod de pænitentia ram esse censeo, quatenus verum est homi- dupliciter loqui possumus Uno modo, secunnem posse satisfacere de condigno pro pena, dum quod est passio quædam ; et sic, cum sit non vero pro culpa ; quod in prædicto loco species tristitiæ , est in concupiscibili sicut in D. Thomæ tactum est, et ex discursu hujus subjecto. Alio modo, secundum quod est virtus ; materiæ constabit. D. Thomas autem hic in et sic , sicut dictum est 3, est species justitiæ. solutione ad 2 absolute dicit poenitentiam de Justilia autem (ut in secunda parte 4 habitum ficere a perfectione justitiæ in facienda æqua- est) habet pro subjecto appetitum rationis, qui litate. Et declarat virtute hoc contineri in est voluntas. Unde manifestum est quod pænipriori ratione; nam propter excellentiam per- tentia, secundum quod est virtus, est in volunsonæ, ad quam hæc virlus ordinatur, non tate sicut in subjecto, et proprius ejus actus est potest eadem virtus æquale illi reddere , et propositum emendandi Deo illud quod contra ideo non potest reddere æquale nisi secun- cum commissum est. duin acceptationem superioris. Et hæc sufficiunt etiam pro solutionibus argumentorum. 14, d. 16, q. 4, a. 3, 4. 3, per tot., et q. 4, Nam quod in primo D. Thomas attingit, quo corp. modo Deus pertineat ad materiam pæniten- 2 In lib. de Vera et falsa penit., c. 8, a tiæ, supra, disp. 2, tractatum est, et sequenti medio, tom. 4. etiam attingetur. In solutione vero ad 3 trac

3 Art. præced. tat quo modo poenitentia et aliquid habeat 4 1.2, q. 56. a. 6.

Ad primum ergo dicendum, quod ratio illa rior hominis. Pænitentia autem non videtur procedit de pænitentia secundum quod est pas- in nobis esse ex opere hominis, sed ex opere sio.

Dei, secundum illud Hier.31: Postquam conAd secundum dicendum, quod vindictam ap- vertisti me, egi pænitentiam. Ergo pænitentia petere ex passione de alio, pertinet ad irascibi- non procedit ex timore. lem. Sed appetere, vel facere vindictam ex ra- Sed contra est quod Isai. 26 dicitur : Sicut tione de se, vel de alio, pertinet ad volunta- que concepit , cum appropinquaverit ad partem.

tum,dolens clamat in doloribus suis, sic facti suAd tertium dicendum, quod memoria est dis mus, scilicet, per pænitentiam. Et postea subdiapprehensiva præteriti. Pænitentia autem non tur secundum aliam litteram : A timore tuo, pertinet ad vim apprehensivam , sed ad appe- Domine, concepimus, et quasi parturivimus, et titivam , quæ priesupponit actum apprehen- peperimus spiritum salutis, id est, pænitentiæ site. Unde pænitentia non est in memoria, salutaris, ut per præmissa patet. Ergo pænised presupponit cam.

tentia procedit ex timore.. Ad quartum dicendum, quod voluntas (sicut Respondeo dicendum quod de pænitentia loin prima parte habitum est') movet omnes alias qui possumus dupliciter. Uno modo quantum potentias animæ. Et ideo non est inconveniens, ad habitum ; et sic immediate a Deo infunsi pænitentia in voluntate existens, aliquid in ditur sine nobis principaliter operantibus, non singulis potentiis animæ operetur.

tamen sine nobis dispositive cooperantibus per

aliquos actus. Alio modo possumus loqui de Hic articulus non indiget commentario; pænitentia quantum ad actus, quibus, Deo openam ex præcedente manifeste sequitur pro- ranti in pænitentia cooperamur. Quorum acpriam virtutem pænitentiæ esse in voluntate, tuum primum principium est Dei operatio conut D. Thomas respondet. Solum posset quæri, verlentis cor, secundum illud Threnor., cap. an in appetitu sensitivo respondeat illi aliquis ult. : Concerte nos, Domine, ad te, et converhabitus, facilitans illum ad cooperandum huic temur. Secundus actus est motus fidei. Tertius justitiæ ad Deum in satisfactione exhibenda. est motus timoris servilis, quo quis timore sup. Sed hæc quæstio generalis est, de his præci- pliciorum a peccalis retrahitur. Quartus acpue virtutibus quæ sunt ad alterum, et in se- tus est motus spei, quo quis, sub spe veniæ conquente disputatione nonnihil in particulari sequendæ , assumit propositum emendandi. attingemus.

Quintus actus est motus charitatis, quo alicui

peccatum displicet secundum seipsum, et non ARTICULUS V.

jam propter supplicia. Sertus actus est motus

timoris filialis, quo propter reverentiam Dei Utrum principium poenitentiæ sit ex timore?. aliquis emendam Deo voluntarius offert.

Sic igitur palet, quod actus pænitentiæ a 1. Ad quintum sic proceditur. Videtur quod timore servili procedit, sicut a primo motu afprincipium pænitentiæ non sit ex timore. Pe- fectus ad hoc ordinato; a timore autem filiali, nitentia enim incipit in displicentia peccato- sicut ab immediato et proximo principio. rum. Sed hoc pertinet ad charitatem, ut supra Ad primum ergo dicendum, quod peccatum dictum est 3. Ergo pænitentia magis oritur ex prius incipit homini displicere (maxime pecamore, quam ex timore.

catori) propter supplicia, quæ respicit timor 2. Præterea , ad pænitentiam homines pro- servilis, quam propter Dei offensam vel pecvocantur per expectationem regni cælestis, se- cati turpitudinem, quod pertinet ad charitacundum illud Matth. 3 et 4: Pænitentiam tem. agite, appropinquavit enim regnum cælorum. Ad secundum dicendum , quod in regno coSed regnum cælorum est objectum spei. Ergo lorum appropinquante, intelligitur adventus pænitentia magis procedit cx spe, quam Regis, non solum præmiantis, sed etiam putimore.

nientis. Unde et Matthæi cap. 3, Joannes 3. Præterea , timor est quidam actus inte- Baptista dicebat : Progenies viperarum , quis

demonstrabit vobis fugere a ventura ira. ! Q. 82, a. 4.

Ad tertium dicendum, quod ipse etiam motus 4, d. 14, q. 1, art. 2, q. 1, per tot., et timoris procedit ex actu Dei convertentis cor; 9. 2, corp.

unde dicitur Deuteronom. capite quinto : Quis 3 Art. 3 hujus quæst.

det eos talem habere mentem, ut timeant me?

[ocr errors]

2

Et ideo per hoc, quod pænitentia a timore pro- agit D. Thomas de progressu morali, quo per cedit, non excluditur quin procedat ex actu varios actus intellectus et voluntatis divina Dei convertentis cor.

gratia trahit voluntatem, usque ad verum ac

tum pænitentia efficiendum. Et sic numerat COMMENTARIUS.

D. Thomas ses actus, quorum primus non est

proprie actio humana, sed est motio quædam 1. Satis declarat D. Thomas in articulo divina, quæ a Concilio Tridentino nomine vosensum tituli ejus; non enim inquiritur quod cationis, seu excitantis gratia significatur. sit principium veluti physicum, efficiens in Secundus est actus fidei. Reliqui eunt actus nobis virtutem pænitentiæ ; quia hoc modo, voluntatis, inter quos primus est timor. Unde, inquit D. Thomas, solus Deus est principium cum dicitur principium pænitentiæ esse ex infundens nobis virtutem penitentiæ, nobis tan- timore, intelligi debet inter actus humanos a tum dispositite cooperantibus ; sed inquiritur voluntate elicitos, inter quos ponitur timor de ipso actu penitentiæ, seu de actibus qui- servilis primo loco, in secundo vero spes, et bus cooperando divinæ gratiæ usque ad agen- in tertio charitas, non quia hic ordo sit simdam veram pænitentiam perducimur, et sic pliciter necessarius, sed quia hic est ordinaait D. Thomas, principium poenitentiæ esse rius modus procedendi , et maxime accomtimorem, tum servilem, tum etiam filialem; modatus conditioni humanæ. Et ideo doctriillum remotum, hunc vero proximum. Circa nam hanc quoad hanc partem Concilium Tripriorem partem occurrebat quæstio, quam dentinum amplexum est. Est tamen differenhic tractat Cajetanus, an pænitentia sit vir- tia ; nam Concilium Tridentinum immediate tus infusa, sed hanc tractabimus disputatione post actum amoris ponit odium et detesta sequente. Nunc solum adverto, quod licet de- tionem peccati , postea vero adjungit propotur aliqua virtus pænitentiæ acquisita, lo- situm inchoandi novam vitam ; D. Thomas quendo tamen de penitentia Christiana, quæ autem interponit actum timoris filialis, ut sola apud nos debet censeri pænitentia sim- proximum charitati, quo, inquit, propter repliciter, illa revera est virtus infusa. Et ideo terentiam Dei aliquis emendam Deo voluntaD. Thomas de hac pænitentia Theologice rius offert. Quod dictum D. Thomæ habet tractans ita absolute loquitur, et supernatu- difficultatem, ut supra tetigi, tum quia offerre rale ac divinum principium illi attribuit. Deo emendam, non videtur esse actus timo

2. Numerantur sex actus quibus homo ad ris, sed potius desiderii et propositi emenagendam pænitentiam perducitur. - Circa al- dandi vitam; tum etiam quia hoc propositum teram partem advertendum est etiam de actu est posterius proprio actu pænitentiæ, qui est pænitentiæ posse moveri quæstionem de prin- detestatio peccati. Dici vero potest primo D. cipio physico ejus, de quo etiam D. Thomas Thomam sub actu charitatis comprehendere non agit, quia ad materiain de gratia spectat. actum propriissimum poenitentiæ adversus Et de illo eadem proportione loquendum est, peccatum ; sic enim ait : Quintus actus est qua de habitu ; utriusque enim principale molus charitatis, quo alicui peccatum displicet principium, non solum in genere causæ pri- secundum seipsum; quæ displicentia est formæ, sed etiam in genere causæ proxime, est malissimus actus poenitentiæ. Unde cum infeDeus, ut auctor supernaturalium donorum. rius ait pænitentiam esse ex timore filiali, Quia tam actus, quam habitus quoad substan- intelligetur, vel quantum ad actum propositi tiam sopernaturalis est; quoad instrumentale emendæ, vel quantum ad satisfactionem voautem principium intervenit differentia, quod luntariam, quam homo Deo offert pro pechabitus sæpe fit medio sacramento tanquam cato, quam nomine emendæ videtur D. Tho. principio physico, non vero actus, qui vel mas in illo sexto actu intelligere. Vel secunsupponitur ad susceptionem sacramenti , vel do, cum in quinlo actu involvit displicentiam si est consequens, non est per se et certa lege peccati secundum se, exponi potest, non de conjunctus cum effectu sacramenti. Ex parte propria detestatione peccati commissi, sed de item nostra intercedit alia differentia, quod absoluta displicentia et odio peccati secunhabitus fit a solo Deo in nobis, tanquam a dum se spectati, ut repugnat bonitati divinæ, principio extrinseco; actus vero fit quidem a jam dilecte per charitatem ; ex qua dilecDeo principaliter operante et cooperante, non tione et odio nascitur quædam fuga status tamen sine influxu physico humanie volun- culpæ et peccati ex eodem motivo divinæ tatis consentientis gratiæ Dei. Solum ergo bonitatis, quæ proprie pertinet ad timorem

« PredošláPokračovať »